Textbox Section

Deel dit bericht

 


Published


Welkom bij deel drie van het blog-feuilleton ‘Het streepje dat zijn eigen wereld werd’. Dit blog-feuilleton gaat in op het begrippenpaar ‘leefwereld’ en ‘systeemwereld’; een begrippenpaar dat in notities vaak aan de filosoof / socioloog Jurgen Habermas wordt gekoppeld. In het vorige blog ben ik ingegaan op de duiding van het begrip ‘leefwereld’. In dit blog ga ik meer in detail in op de vraag: ‘Wat moeten we met het begrip ‘systeemwereld’?’

Vorige week hebben we besproken dat de ‘leefwereld’ bij Habermas bestaat uit drie componenten: 1) de persoon, 2) de samenleving en 3) de cultuur. Samenwerkingsverbanden binnen die ‘leefwereld’ vereisen communicatieve handelingen. De ‘leefwereld’ is de plek waar dat communicatief handelen in samenkomt. In de theorie van Habermas staat het communicatieve handelen centraal om samenwerkingsverbanden aan te gaan.

De ‘leefwereld’ heeft de taal nodig om te communiceren en argumenten uit te wisselen. Habermas constateert echter dat, met de opkomst van de productiemaatschappij in de 19e eeuw, we er met overleg alleen niet meer komen. Daarin is geen ruimte om alle dingen tussen alle belanghebbenden op basis van goed naar elkaar luisteren en argumenteren te wikken en te wegen, water bij wijn te doen, consensus op te zoeken. Dat gaat daar niet.

Systemen.

Habermas stelt dat met de komst van de productiemaatschappij ook sturingsmedia zijn ontstaan. Deze sturingsmedia noemt Habermas de ‘systemen’. Hij onderscheid daarin de systemen op basis van 1) geld, 2) markt en 3) bureaucratie. Habermas zet de handelingstheorie en de systeemtheorie naast elkaar.

Deze ‘systemen’ dwingen de leden van de samenleving zicht te gedragen zoals het voor het systeem gunstig is. Het systeem heeft als intrinsiek kenmerk dat het zich probeert te handhaven. De systemen dringen hiermee de ‘leefwereld’ van de leden van de samenleving binnen en legt zijn imperatieven aan die ‘leefwereld’ op. Habermas noemt dit ‘Het kolonialiseren van de leefwereld door de systemen’.

Habermas heeft als diagnose dat in onze huidige samenleving het evenwicht verstoord is tussen enerzijds de communicatieve interacties waarin mensen overeenstemming bereiken over de organisatie van de samenleving (op basis van communicatieve handelingen) en anderzijds de oncontroleerbare systemen, zoals de economie en de staat, waarin de samenleving als het ware automatisch tot stand komt.

De hedendaagse samenleving ontstaat op twee fundamenteel verschillende manieren, die Habermas omschrijft met de termen ‘leefwereld’ en ‘systeem’. Deze interne contradictie verscheurt de huidige samenleving. Er is een steeds verdergaande rationalisering.

Communicatie tussen leden van de samenleving, gericht op met elkaar spreken en luisteren naar elkaars argumenten, wordt (is) vervangen door het innemen van instrumentele rationaliteit (geld en bureaucratie). De verbinding tussen taalhandelingen en argumenten wordt doorgesneden, de taal verarmt en wordt vervangen door het hanteren van formele regels om gehoorzaamheid af te dwingen.

Zijn kritiek op de huidige samenleving is dat ze verscheurd wordt door een interne contradictie. Hij stelt dat de feitelijke toestand van onze maatschappij in strijd is met de morele en andere normen die vereist zijn om samen te leven. Deze verscheurdheid ervaren we als individu als we in gesprek zijn met representanten van de systemen, zoals bijv. onze banken en instellingen van de overheid (landelijk en lokaal).

Er is geen systeemwereld!

Habermas maakt in zijn theorie onderscheid tussen de begrippen ‘leefwereld’ en ‘systemen’. Het begrip ‘systeemwereld’ als zodanig hanteert hij niet. Ook is het niet zo dat er in de denkbeelden van Habermas twee werelden zijn: een systeemwereld en een leefwereld. Het denken in twee werelden is meer is van Plato. Zijn gedachtegoed heeft zich hardnekkig verankerd in ons westerse denkraam. Maar dat terzijde.

Bij Habermas is er sprake van maar één wereld; de leefwereld. Daarnaast zijn er systemen. De crux zit er in dat die systemen, vanuit hun drang om zich te handhaven, de leefwereld kolonialiseren, de leefwereld aan zich willen onderwerpen, de regels daarin bepalen, etc. Maar daarmee is er nog steeds één wereld; de leefwereld!

Het is dan ook geen kwestie van ‘moeten’ kiezen (tussen leefwereld en systeemwereld), maar van ontdekken hoe we systemen dienstbaar maken aan de ontwikkeling van de leefwereld; onze leefwereld. We hebben immers ook baat bij systemen, zijn geneigd om ons er naar te voegen en als het even kan introduceren of versterken we systemen (geeft houvast, reduceert complexiteit, etc.).

Epiloog

Hoe is het begrip ‘systeemwereld’ dan in al die notities geslopen en aan Habermas toegedicht. Het is een mysterie. Het zou kunnen zijn dat we door de mondelinge overdracht van het begrippenpaar (er is immers geen vertaling van dit werk van Habermas uit het Duits naar het Nederlands) iets zijn gaan doen als het noemen van ‘systeem en leefwereld’, dit klinkt in onze taal net zoals ‘systeem- en leefwereld’. Opeens hebben we een koppelteken! En dat koppelteken krijgt er dan in de geschreven taal een eigen wereld bij.

Klinkt aannemelijk, maar het blijft wel een misvatting. Daarom deze oproep aan allen die op basis van ‘copy/paste’ hun notities in elkaar knutselen. Neem niet zomaar een annotatie over, tenzij je dit blog als basis neemt. Dan mag het natuurlijk wel ;)

Bedankt voor het lezen!


Published


Het is een mooie kans om vanuit de samenwerking tussen de ggz en het sociaal domein aan participatie en sociale inclusie te werken. Want als je bedenkt dat 42% van de mensen ooit in het leven een psychische aandoening krijgt, dan is het heel raar dat we daar zo weinig mee doen.”

Samen met Kenniscentrum Phrenos heeft jb Lorenz een trainingsaanbod ontwikkeld om met gemeenten en wijkteams de ondersteuning van mensen met psychische problemen, een licht verstandelijke beperking en/of multiproblematiek verder te ontdekken en te ontwikkelen.

Wij zijn trots op deze samenwerking en stellen Phrenos daarom graag aan jullie voor! Aan het woord is Dorothé van Slooten van het kenniscentrum.

Wat is de expertise van Kenniscentrum Phrenos?

“Phrenos is een kenniscentrum en houdt zich bezig met alles wat raakt aan het herstel en de participatie van mensen met een ernstige psychische aandoening. Dat doen we door kennis te verzamelen en te verspreiden, en door mensen en ideeën te verbinden. De thema’s waar wij ons concreet op richten lopen uiteen van de inzet van ervaringsdeskundigheid en de werkplaats Herstelonderzoek tot aan concrete methodieken om mensen met psychische aandoeningen te begeleiden naar werk, en goede ondersteuning van mensen met een vroege psychose, zodat je in de eerste fase van psychische klachten zo goed mogelijk je leven kunt blijven opbouwen.”

Wat gaan we de wijkteams bieden?

“Het gaat om zowel ontdekken als ontwikkelen. Steeds meer mensen met psychische problemen maken actief deel uit van de samenleving. Dat is positief, maar de samenleving is daar nu niet op ingesteld. Gemeenten en wijkteams zien dat hun doelgroep verandert en dat mensen in de wijk te maken krijgen met mensen met psychische problematiek of verward gedrag. Wij helpen de wijkteams om daar mee om te gaan. Dat doen we door te ontdekken welke expertise er is, wat wijkteams zelf kunnen bieden en wat zij daarbij verder nog nodig hebben.”

En waarom onze samenwerking?

“We zijn enthousiast over de Academie Sociaal Domein. Als je alleen al kijkt naar de ambulantisering, zie je dat samenwerking tussen domeinen steeds belangrijker wordt. En tegelijkertijd vinden we dat moeilijk. We hebben allemaal onze eigen expertise, taal en cultuur. De stap naar het verbinden van systemen, financiële stromen en werkwijze valt niet mee. Het mooie van de Academie Sociaal Domein is dat het een concrete handreiking biedt en wij als Phrenos kunnen daar juist vanuit onze ggz-expertise een bijdrage aan leveren.”

ZonMw-subsidie voor gemeente

Om gemeenten te helpen bij deze veranderende verantwoordelijkheden, biedt het Actieprogramma ‘lokale initiatieven voor mensen met verward gedrag’ van ZonMw éénmalig aan gemeenten een financiële impuls om te starten met een op maat gemaakt trainingsplan voor medewerkers binnen het gemeentelijk domein.

Nieuwsgierig of meer weten over de mogelijkheden? Neem contact op met Ingrid Schepers via ingrid@jblorenz.nl of 010-3040186; zij helpt u met het aanvragen van subsidie en het opstellen van een trainingsaanbod op maat.

De Academie Sociaal Domein – onderdeel van jb Lorenz – versnelt het lerend vermogen van mensen in het sociaal domein.


Published


Welkom bij deel twee van het blog-feuilleton ‘Het streepje dat zijn eigen wereld werd’. In dit blog ga ik meer in detail in op de vraag: ‘Wat bedoelt Habermas met het begrip ‘leefwereld’, en hoe verhoudt die duiding zich met het begrip ‘leefwereld’ dat binnen het sociaal domein zoveel gebruikt wordt?’

Het begrip ‘leefwereld’ is door Habermas voor de eerste keer gebruikt in zijn boek ‘Theorie des kommunikativen Handelns – Vol II’, verschenen in 1981. Dit werk is tot op heden niet 1-op-1 in het Nederlands vertaald. Wellicht dat het ontbreken van een goede Nederlandse vertaling heeft bijgedragen aan een slecht begrip over de ideeën van Habermas, en dus aan het met dit begrip op de loop gaan.

Voordat ik in ga op de duiding die Habermas aan het begrip geef wil ik naar voren brengen dat Habermas niet de eerste was die het begrip ‘leefwereld’ heeft gebruikt. Het begrip ‘leefwereld’ is eerder in de tijd gemunt door resp. de filosoof / socioloog Max Weber (1864-1920) en door de filosoof Edmund Husserl (1859-1938).

Weber, Husserl en Habermas zijn alle drie afkomstig uit het Duitse taalgebied. Wat wij ‘leefwereld’ noemen heette bij hen van origine ‘Lebenswelt’. Het is handig om er ons bewust van te zijn dat het Duits een rijkere taal is dan het Nederlands. Ik laat verder terzijde of de vertaling van het Duitse begrip ‘Lebenswelt’ naar het Nederlandse ‘leefwereld’ een rol bij de duiding zou kunnen spelen. Voor het gemak ga ik er vanuit dat het begrip ‘Lebenswelt’ 1-op-1 vertaald kan worden naar ‘leefwereld’.

Weber, Husserl en Habermas gebruiken dus alle drie het woord ‘leefwereld’, maar geven aan dat woord wel een van elkaar verschillende betekenis; ze bedoelen er andere dingen mee! Ik zet ze even op een rijtje:

Voor Max Weber is de ‘leefwereld’, de onmiddellijke sociaal-culturele omgeving waarin het individu traditioneel geïntegreerd wordt. Op de eerste plaats komen hier de familie en het gemeenschapsleven van buren, vrienden en kennissen, zoals dat zich afspeelt in buurten, wijken, dorpen, stadsdelen, enz. Het geheel van de daar gedeelde normen en waarden, gebruikelijke omgangsvormen en leefpatronen, en de daarmee verbonden opvattingen en waarderingen, vormen de eigenlijke leefwereld van het individu. Ze vormen de context van zijn individuatie en socialisatie: het is de plaats waar het individu tot individu wordt en tevens lid van de samenleving[1].

Edmund Husserl hanteert het begrip ‘leefwereld’ in een fenomenologisch perspectief. Voor Husserl is de ‘leefwereld’, de concrete, tijdelijke en veranderlijke wereld om mij heen die ik onmiddellijk met mijn zintuigen waarneem[2].

Jurgen Habermas, tenslotte, legt de focus op het communicatief handelen als basis voor onze ‘leefwereld’. Zijn ‘leefwereld’ bestaat uit drie componenten: 1) de persoon, 2) de samenleving en 3) de cultuur. Samenwerkingsverbanden binnen die ‘leefwereld’ vereisen communicatieve handelingen. De ‘leefwereld’ is de plek waar dat communicatief handelen in samenkomt. De ‘leefwereld’ is het toneel waarop Habermas zijn theorie van het communicatieve handelen laat plaatsvinden. In die theorie staat het communicatieve handelen centraal (en niet de ‘leefwereld’ zelf).

Voorlopige conclusie

Drie filosofen. Drie betekenissen van het woord ‘leefwereld’. En nu even terug naar het discours waar die begrippen gebruikt worden; het sociaal domein. Ik heb de volgende beelden bij mogelijk te trekken conclusies:

  • Het zou zo maar kunnen dat het begrip ‘leefwereld’ in de notities binnen het sociaal domein meer aansluit bij de duiding van Weber dan bij Habermas. Met name de betekenis van Weber als context voor individualisatie en socialisatie is voor de discussie in het sociaal domein en de begripsverwarring interessant.
  • Wellicht biedt het een handvat om bij het gebruik van ‘leefwereld’ te verwijzen naar Max Weber (als we de sociaal-culturele omgeving van de inwoner bedoelen) en naar Jurgen Habermas (als we het communicatieve handelen van en met de inwoner bedoelen). Husserl kunnen we in deze context genoeglijk negeren.

Volgende week.

Volgende week staat het blog in het teken van dat andere begrip dat aan Habermas wordt toegeschreven: systeemwereld. Centraal staat dan de vraag: Wat moeten we met het begrip ‘systeemwereld’?

Tot volgende week!

 

[1] Wijsbegeerte, Breackman, Raymaekers en van Riel, 11e druk 2017, pag. 149

[2] Wijsbegeerte, Breackman, Raymaekers en van Riel, 11e druk 2017, pag. 159, gecombineerd met Woordenboek filosofie.