Published


Waarschuwing: Ieder vergelijk met de eigen leefwereld berust op louter toeval en wordt, sorry dat ik dit zo stel, gelegd door de eigen associaties van de lezer.

Deel 1 – De probleemstelling

Het is al een aantal jaren ‘bon ton’ om in beleidsstukken binnen het sociaal domein te strooien met de begrippen leefwereld en systeemwereld. Was het vóór de decentralisatie in 2015 nog zo dat dit begrippenpaar voornamelijk gebezigd werd in notities en rapportages van ministeries, vanaf 2015 heeft het begrippenpaar binnen gemeenteland een heuse zegetocht gehouden.

Wellicht is anno 2018 de ‘jeu’ er een beetje af, zijn de begrippen enigszins sleets geworden, maar toch hebben ze zich een vaste plek verworven in de gemeentelijke ‘vocabulaire’. Dit blijkt mede uit het gemak waarmee de begrippen gebezigd worden in workshops, discussies en gebabbel bij de koffieautomaat.

Oké, nou en! Wat is daar erg aan? Op zich niet veel en toch alles. Rondom dit begrippenpaar vallen me twee dingen op.

Ten eerste valt het mij op dat in notities waarin de beide begrippen gebruikt worden deze, als ze al een voetnoot krijgen, vaak toegeschreven worden aan de filosoof / socioloog Jurgen Habermas.

Door te annoteren naar Habermas krijgen de begrippen – en dus ook de notities zelf – een meer gedegen en onderbouwde uitstraling. Ze worden academischer, wetenschappelijker, gewichtiger. Kortom, ze krijgen meer niveau! Ik kan mij echter niet aan de indruk onttrekken dat dit annoteren meer gedreven wordt door het ‘gewichtig’ willen over komen, dan door gedegen eigen onderzoek naar de juistheid van de annotatie.

Daarbij sluit ik niet uit dat in onze ‘copy/paste’ cultuur veel van elkaar wordt overgenomen en notities in elkaar geknutseld worden door simpelweg tekstdelen van verschillende bronnen in elkaar te vlechten. Bij het overnemen van die tekstdelen gaan we er dan vanuit dat de vorige auteur het wel begrepen en geverifieerd heeft.

Dit ‘papagaaien’ heeft voor het begrippenpaar leefwereld en systeemwereld tot gevolg dat deze vaak aan Habermas worden toegeschreven, terwijl Habermas met de begrippen iets anders bedoeld dan de ‘papagaaien’ in hun notities. Sterker nog, Habermas hanteert het begrip systeemwereld zelfs helemaal niet!

Ten tweede is mijn ervaring dat heel veel mensen het begrippenpaar gebruiken zonder verwijzing en/of besef van de achtergrond en herkomst van het begrippenpaar. Dit is een effect van het ingesleten zijn van de begrippen. Ze klinken mooi als paar, je hoort ook andere mensen de begrippen hanteren en neemt dat over in je volgende gesprekken. Niets menselijks is ons vreemd.

Ik heb daarbij wel het beeld dat de begrippen een eigentijdse betekenis hebben gekregen waarin het een aanklacht uitdrukt tegen het onvermogen van de gefragmenteerde en beheersing georiënteerde bureaucratie.

Het gebruik van de begrippen leefwereld en systeemwereld brengt echter ook een ander probleem met zich mee. En dit is misschien wel de kern van het misverstand. Die kern is dat het begrippenpaar wordt gepresenteerd als conflicterende begrippen, als twee separate, parallelle werelden, als een dilemma. We moeten kiezen voor of de leefwereld of de systeemwereld. Maar is dat wel zo?

Dit brengt mij tot twee vraagstukken:

  1. Wat bedoelt Habermas met het begrip ‘leefwereld’, en hoe verhoudt die duiding zich met het begrip ‘leefwereld’ dat binnen het sociaal domein zoveel gebruikt wordt?
  2. Wat moeten we met het begrip ‘systeemwereld’?

Het voert te ver (lees ‘wordt te lang’) om de probleemstelling én beide vragen in één blog te bespreken. Ik kies er daarom voor om er een ‘blog-feuilleton’ in drie delen van te maken. Per week verschijnt een deel. Deze eerste blog dient om de probleemstelling te benoemen. De beide vragen worden in twee opeenvolgende blogs inhoudelijk besproken.

Volgende week.

Volgende week staat het blog in het teken van het begrip ‘Leefwereld’. Ik zal dan de conclusie onderbouwen dat we binnen het sociaal domein in de meeste gevallen iets anders bedoelen dan we annoteren.

Tot volgende week!