Published


Welkom bij deel twee van het blog-feuilleton ‘Het streepje dat zijn eigen wereld werd’. In dit blog ga ik meer in detail in op de vraag: ‘Wat bedoelt Habermas met het begrip ‘leefwereld’, en hoe verhoudt die duiding zich met het begrip ‘leefwereld’ dat binnen het sociaal domein zoveel gebruikt wordt?’

Het begrip ‘leefwereld’ is door Habermas voor de eerste keer gebruikt in zijn boek ‘Theorie des kommunikativen Handelns – Vol II’, verschenen in 1981. Dit werk is tot op heden niet 1-op-1 in het Nederlands vertaald. Wellicht dat het ontbreken van een goede Nederlandse vertaling heeft bijgedragen aan een slecht begrip over de ideeën van Habermas, en dus aan het met dit begrip op de loop gaan.

Voordat ik in ga op de duiding die Habermas aan het begrip geef wil ik naar voren brengen dat Habermas niet de eerste was die het begrip ‘leefwereld’ heeft gebruikt. Het begrip ‘leefwereld’ is eerder in de tijd gemunt door resp. de filosoof / socioloog Max Weber (1864-1920) en door de filosoof Edmund Husserl (1859-1938).

Weber, Husserl en Habermas zijn alle drie afkomstig uit het Duitse taalgebied. Wat wij ‘leefwereld’ noemen heette bij hen van origine ‘Lebenswelt’. Het is handig om er ons bewust van te zijn dat het Duits een rijkere taal is dan het Nederlands. Ik laat verder terzijde of de vertaling van het Duitse begrip ‘Lebenswelt’ naar het Nederlandse ‘leefwereld’ een rol bij de duiding zou kunnen spelen. Voor het gemak ga ik er vanuit dat het begrip ‘Lebenswelt’ 1-op-1 vertaald kan worden naar ‘leefwereld’.

Weber, Husserl en Habermas gebruiken dus alle drie het woord ‘leefwereld’, maar geven aan dat woord wel een van elkaar verschillende betekenis; ze bedoelen er andere dingen mee! Ik zet ze even op een rijtje:

Voor Max Weber is de ‘leefwereld’, de onmiddellijke sociaal-culturele omgeving waarin het individu traditioneel geïntegreerd wordt. Op de eerste plaats komen hier de familie en het gemeenschapsleven van buren, vrienden en kennissen, zoals dat zich afspeelt in buurten, wijken, dorpen, stadsdelen, enz. Het geheel van de daar gedeelde normen en waarden, gebruikelijke omgangsvormen en leefpatronen, en de daarmee verbonden opvattingen en waarderingen, vormen de eigenlijke leefwereld van het individu. Ze vormen de context van zijn individuatie en socialisatie: het is de plaats waar het individu tot individu wordt en tevens lid van de samenleving[1].

Edmund Husserl hanteert het begrip ‘leefwereld’ in een fenomenologisch perspectief. Voor Husserl is de ‘leefwereld’, de concrete, tijdelijke en veranderlijke wereld om mij heen die ik onmiddellijk met mijn zintuigen waarneem[2].

Jurgen Habermas, tenslotte, legt de focus op het communicatief handelen als basis voor onze ‘leefwereld’. Zijn ‘leefwereld’ bestaat uit drie componenten: 1) de persoon, 2) de samenleving en 3) de cultuur. Samenwerkingsverbanden binnen die ‘leefwereld’ vereisen communicatieve handelingen. De ‘leefwereld’ is de plek waar dat communicatief handelen in samenkomt. De ‘leefwereld’ is het toneel waarop Habermas zijn theorie van het communicatieve handelen laat plaatsvinden. In die theorie staat het communicatieve handelen centraal (en niet de ‘leefwereld’ zelf).

Voorlopige conclusie

Drie filosofen. Drie betekenissen van het woord ‘leefwereld’. En nu even terug naar het discours waar die begrippen gebruikt worden; het sociaal domein. Ik heb de volgende beelden bij mogelijk te trekken conclusies:

  • Het zou zo maar kunnen dat het begrip ‘leefwereld’ in de notities binnen het sociaal domein meer aansluit bij de duiding van Weber dan bij Habermas. Met name de betekenis van Weber als context voor individualisatie en socialisatie is voor de discussie in het sociaal domein en de begripsverwarring interessant.
  • Wellicht biedt het een handvat om bij het gebruik van ‘leefwereld’ te verwijzen naar Max Weber (als we de sociaal-culturele omgeving van de inwoner bedoelen) en naar Jurgen Habermas (als we het communicatieve handelen van en met de inwoner bedoelen). Husserl kunnen we in deze context genoeglijk negeren.

Volgende week.

Volgende week staat het blog in het teken van dat andere begrip dat aan Habermas wordt toegeschreven: systeemwereld. Centraal staat dan de vraag: Wat moeten we met het begrip ‘systeemwereld’?

Tot volgende week!

 

[1] Wijsbegeerte, Breackman, Raymaekers en van Riel, 11e druk 2017, pag. 149

[2] Wijsbegeerte, Breackman, Raymaekers en van Riel, 11e druk 2017, pag. 159, gecombineerd met Woordenboek filosofie.