Published


Welkom bij deel drie van het blog-feuilleton ‘Het streepje dat zijn eigen wereld werd’. Dit blog-feuilleton gaat in op het begrippenpaar ‘leefwereld’ en ‘systeemwereld’; een begrippenpaar dat in notities vaak aan de filosoof / socioloog Jurgen Habermas wordt gekoppeld. In het vorige blog ben ik ingegaan op de duiding van het begrip ‘leefwereld’. In dit blog ga ik meer in detail in op de vraag: ‘Wat moeten we met het begrip ‘systeemwereld’?’

Vorige week hebben we besproken dat de ‘leefwereld’ bij Habermas bestaat uit drie componenten: 1) de persoon, 2) de samenleving en 3) de cultuur. Samenwerkingsverbanden binnen die ‘leefwereld’ vereisen communicatieve handelingen. De ‘leefwereld’ is de plek waar dat communicatief handelen in samenkomt. In de theorie van Habermas staat het communicatieve handelen centraal om samenwerkingsverbanden aan te gaan.

De ‘leefwereld’ heeft de taal nodig om te communiceren en argumenten uit te wisselen. Habermas constateert echter dat, met de opkomst van de productiemaatschappij in de 19e eeuw, we er met overleg alleen niet meer komen. Daarin is geen ruimte om alle dingen tussen alle belanghebbenden op basis van goed naar elkaar luisteren en argumenteren te wikken en te wegen, water bij wijn te doen, consensus op te zoeken. Dat gaat daar niet.

Systemen.

Habermas stelt dat met de komst van de productiemaatschappij ook sturingsmedia zijn ontstaan. Deze sturingsmedia noemt Habermas de ‘systemen’. Hij onderscheid daarin de systemen op basis van 1) geld, 2) markt en 3) bureaucratie. Habermas zet de handelingstheorie en de systeemtheorie naast elkaar.

Deze ‘systemen’ dwingen de leden van de samenleving zicht te gedragen zoals het voor het systeem gunstig is. Het systeem heeft als intrinsiek kenmerk dat het zich probeert te handhaven. De systemen dringen hiermee de ‘leefwereld’ van de leden van de samenleving binnen en legt zijn imperatieven aan die ‘leefwereld’ op. Habermas noemt dit ‘Het kolonialiseren van de leefwereld door de systemen’.

Habermas heeft als diagnose dat in onze huidige samenleving het evenwicht verstoord is tussen enerzijds de communicatieve interacties waarin mensen overeenstemming bereiken over de organisatie van de samenleving (op basis van communicatieve handelingen) en anderzijds de oncontroleerbare systemen, zoals de economie en de staat, waarin de samenleving als het ware automatisch tot stand komt.

De hedendaagse samenleving ontstaat op twee fundamenteel verschillende manieren, die Habermas omschrijft met de termen ‘leefwereld’ en ‘systeem’. Deze interne contradictie verscheurt de huidige samenleving. Er is een steeds verdergaande rationalisering.

Communicatie tussen leden van de samenleving, gericht op met elkaar spreken en luisteren naar elkaars argumenten, wordt (is) vervangen door het innemen van instrumentele rationaliteit (geld en bureaucratie). De verbinding tussen taalhandelingen en argumenten wordt doorgesneden, de taal verarmt en wordt vervangen door het hanteren van formele regels om gehoorzaamheid af te dwingen.

Zijn kritiek op de huidige samenleving is dat ze verscheurd wordt door een interne contradictie. Hij stelt dat de feitelijke toestand van onze maatschappij in strijd is met de morele en andere normen die vereist zijn om samen te leven. Deze verscheurdheid ervaren we als individu als we in gesprek zijn met representanten van de systemen, zoals bijv. onze banken en instellingen van de overheid (landelijk en lokaal).

Er is geen systeemwereld!

Habermas maakt in zijn theorie onderscheid tussen de begrippen ‘leefwereld’ en ‘systemen’. Het begrip ‘systeemwereld’ als zodanig hanteert hij niet. Ook is het niet zo dat er in de denkbeelden van Habermas twee werelden zijn: een systeemwereld en een leefwereld. Het denken in twee werelden is meer is van Plato. Zijn gedachtegoed heeft zich hardnekkig verankerd in ons westerse denkraam. Maar dat terzijde.

Bij Habermas is er sprake van maar één wereld; de leefwereld. Daarnaast zijn er systemen. De crux zit er in dat die systemen, vanuit hun drang om zich te handhaven, de leefwereld kolonialiseren, de leefwereld aan zich willen onderwerpen, de regels daarin bepalen, etc. Maar daarmee is er nog steeds één wereld; de leefwereld!

Het is dan ook geen kwestie van ‘moeten’ kiezen (tussen leefwereld en systeemwereld), maar van ontdekken hoe we systemen dienstbaar maken aan de ontwikkeling van de leefwereld; onze leefwereld. We hebben immers ook baat bij systemen, zijn geneigd om ons er naar te voegen en als het even kan introduceren of versterken we systemen (geeft houvast, reduceert complexiteit, etc.).

Epiloog

Hoe is het begrip ‘systeemwereld’ dan in al die notities geslopen en aan Habermas toegedicht. Het is een mysterie. Het zou kunnen zijn dat we door de mondelinge overdracht van het begrippenpaar (er is immers geen vertaling van dit werk van Habermas uit het Duits naar het Nederlands) iets zijn gaan doen als het noemen van ‘systeem en leefwereld’, dit klinkt in onze taal net zoals ‘systeem- en leefwereld’. Opeens hebben we een koppelteken! En dat koppelteken krijgt er dan in de geschreven taal een eigen wereld bij.

Klinkt aannemelijk, maar het blijft wel een misvatting. Daarom deze oproep aan allen die op basis van ‘copy/paste’ hun notities in elkaar knutselen. Neem niet zomaar een annotatie over, tenzij je dit blog als basis neemt. Dan mag het natuurlijk wel ;)

Bedankt voor het lezen!