Published


7 keer passender (be)sturen in het sociaal domein

Iedere keer dat een raadslid of Tweede Kamerlid vraagt om ‘grip’ op het sociale domein, zit er aan het einde van de dag weer een professional of burger vijftien minuten langer formulieren in te vullen. En ondanks al die administratie komen de tekorten en overschotten in het sociaal domein telkens volledig uit de lucht vallen. De mogelijkheden tot ingrijpen die gemeentebesturen vervolgens tot hun beschikking hebben, lijken zich te beperken tot twee mogelijkheden om te sturen op volume: de hoeveelheid geld of de hoeveelheid zorg. Dat kan en moet anders, en de komende begrotingsbehandelingen kunnen we daarmee starten.

De transformatie in het sociale domein is een van de grootste operaties die onze verzorgingsstaat gekend heeft. Vrijwel iedereen doet iets nieuws. Specialisten worden generalist. Gemeenten worden opdrachtgever van de jeugdzorg. Jeugdhulp-aanbieders moeten intensief met de gemeente samenwerken. Burgers moeten regie nemen en eigen kracht laten zien.

Schrijf je hier in voor de webinar

In de uitvoering begint dat vorm te krijgen. Maar de data- en informatievoorziening blijft achter. Veel gemeenten zullen voor 2018 opnieuw dezelfde criteria hanteren als die voor 2015. Binnen de kokers, top down, productie-indicatoren. Hoeveel gezinnen heeft het wijkteam geholpen? Hoeveel kinderen zijn er minder uit huis geplaatst?

De roep om meer grip op het sociaal domein is ondertussen begrijpelijk. Zeker voor raadsleden: het is hun taak om de gemeente te controleren. Maar wie op dezelfde manier naar het sociale domein kijkt als voor de decentralisaties, maakt zichzelf bewust blind. Het doel is: integraal werken, doen wat nodig is, maatwerk leveren, dichtbij de burger. Dat doel komt zelden naar voren als je kijkt naar ‘pre-decentralisatie-indicatoren’. Grip is in dat geval schijn.

Rijkdom aan mogelijkheden

Vorige maand publiceerde Binnenlands Bestuur samen met de NOS de resultaten van een enquête onder gemeenteraadsleden: wat zien zij als oplossing voor de tekorten in de jeugdzorg? De mogelijkheden waartussen raadsleden in deze enquête konden kiezen, doen geen recht aan de rijkdom aan mogelijkheden waarop de lokale volksvertegenwoordiging scherpere sturing en passender toezicht zouden kúnnen hebben op goede (besteding van publiek geld aan) jeugdzorg.

Wij pleiten voor begrip in plaats van grip.

Als de raad weet waar de raad naartoe wil, kunnen we toekomstgerichte en duurzame kaders, indicatoren en processen van verantwoording ontwikkelen. Immers, wie doet wat ‘ie deed, krijgt wat ‘ie kreeg: nog meer managementrapportages. Die uiteindelijk door bewoners en professionals gevuld moeten worden…
Wij maakten daarom, in allerijl, een alternatieve enquête, ter lering maar vooral ter inspiratie en met praktische handvatten om morgen nog aan de slag te gaan met leren. Zodat gemeenteraden en burgers begrip gaan krijgen voor wat er speelt in de jeugdzorg in plaats van grip erop. We legden alternatieve sturings- en toezichtmogelijkheden voor aan geënquêteerden.

Niet de uitkomsten, wel de vragen

Er reageerden 58 mensen, van wie we niet van allemaal konden vaststellen of het gemeenteraadsleden zijn. Je zou kunnen stellen: ook dit is niet echt een waardevolle enquête, want je kunt weinig met de uitkomsten. Wat ons betreft hoef je inderdaad ook niet veel te doen met de uitkomsten.

Wat we wel beogen, is dat gemeenteraadsleden iets gaan doen met de vragen uit de enquête, namelijk: dat zij de komende weken gaan inbrengen dat zij iets willen veranderen aan de sturing op het sociaal domein, en wat dan precies. Of dat nu gaat om het schrappen van ‘pre-decentralisatie- indicatoren’, het verbreden van budgetten, om het stellen van andere, betere doelen of het (anders) toezien op de uitvoering daarvan.
Want in de vragen uit de alternatieve enquete, geven wij mogelijkheden voor betere (be)sturing in het sociaal domein. We hopen dat gemeenteraadsleden deze in overweging nemen en zullen betrekken bij de komende begrotingsbehandelingen. Het gaat om:

1) Toeleggen op het maatschappelijke resultaat: veilig opgroeien van alle kinderen en daaraan prioriteit geven.

(was: Toeleggen op budget door geld over te hevelen uit andere posten)

Als er een tekort op jeugdzorg is, komt dat dan omdat het met de jeugd(zorg) niet goed gaat, of laat de gemeente het liggen op andere beleidsterreinen (van sport tot onderwijs, van huisvesting tot schuldhulpverlening) die rondom jeugd(zorg) liggen? En: volgt de begroting die integrale benadering? Veel tekorten zijn boekhoudkundig van aard en zijn opgelost als je voor bredere, integrale posten/potten kiest.

En een andere belangrijke vraag: stuurt de raad eigenlijk op preventie van jeugdzorg? En weet de raad dat?

2) De kwaliteit van samenwerking tussen zorgaanbieders onder de loep nemen.

(was: Het (tijdelijk) toestaan van oplopende wachtlijsten.)

Maak als gemeenteraad spelregels over overdracht en kinderen op de wachtlijst. Verplicht bijvoorbeeld warme overdracht: wachtlijsten zijn er op het moment dat de samenwerking niet goed gebeurt en er geen overdracht is tussen zorgaanbieders. Ook kan de gemeenteraad met uitvoerende professionals praten over overdracht en communicatie in de keten, en over het verschil tussen het belang van het kind en ‘het belang van de organisatie’.

De raad kan ook uitzoeken (bijvoorbeeld via de lokale rekenkamer) of de gemeente niet zelf ‘cliënten-concurrentie’ bestelt bij aanbieders. En ga niet op visitatie maar op visite! Informeer je als raad door cliëntenorganisatie en inwoners. Wees nieuwsgierig en dus open over wat je allemaal niet weet.

3) Beleid richten op zelfredzaamheid op alle leefgebieden (!)

(was: Het beleid versoberen)

Wanneer de raad ruimte maakt voor maatwerkvoorzieningen bínnen een integrale verordening ‘sociaal domein’, is de gemeente ‘beleid aan het versoberen’ zonder per se direct de de kwaliteit van de uitvoering te versoberen. En met een integrale verordening sociaal domein ziet de raad veel beter waar scherpe keuzes en prioritering nodig zijn. Immers: losse verordeningen en beleidsnota’s confronteren de volksvertegenwoordiger niet met de lastige keuzes tussen ‘kokers’ onderling – die uitvoerders wel degelijk merken.

Naast ontschotting en ruimte voor maatwerk, levert de integrale verordening dus als bonus op dat de raad gedwongen wordt om heldere keuzes te maken (en hier wordt het politiek!).

4) Het gesprek aangaan met doorverwijzers over alle mogelijkheden die er zijn voor hulp en ondersteuninge

(was: Het gesprek aangaan met doorverwijzers over financiële grenzen)

We zien dat er ingesleten paden van doorverwijzing zijn door verschillende beroepsgroepen. Slechts een klein deel van de verwijzingen in de jeugdhulp loopt via de gemeentelijke toegang. Medisch specialisten, huisartsen en jeugdartsen verwijzen veel jeugdigen door en zijn lang niet altijd op de hoogte van het enorme palet aan zorgfuncties dat beschikbaar is. Dus in plaats van te praten over beperkingen (financiële grenzen), zou de raad ervoor kunnen kiezen deze professionals te faciliteren en te ondersteunen bij het doorverwijzen van jeugdigen.

5) Een (permanente) uitstroom-stimulans voor de jeugdhulpverlening

(was: Een (tijdelijke) opnamestop voor de jeugdhulpverlening)

Voorop: een koude rilling liep ons over de rug van de oorspronkelijke optie. En daarom dus het betere alternatief: maak ruimte voor instroom door doorstroom te stimuleren en op uitstroom te sturen. En uitstroom betekent: instroom elders, of een eigen plek en bestaanszekerheid. Stuur als raad op prestatie-afspraken met zorginstellingen, woningcorporaties en scholen over ruimte maken voor uitstroom van kinderen uit de jeugdhulpverlening: zorg elders, op een opleiding, in een huis. En richt de geldstromen in op uitstroom (lees: zelfredzaamheid door bestaanszekerheid).

6) Meer regelruimte rond geld vanuit het Rijk

(was: Extra geld vanuit het Rijk)

De gemeenteraad kan bij het Rijk aankaarten welke Rijksbelemmeringen de lokale effectiviteit van besteding van zorggeld en andere geldstromen in de weg zitten. Dat betekent dat raden moeten weten welke dat zijn: ga of laat dat onderzoeken!

Een voorbeeld? De experimenten met ruimte in de bijstand. Jeugdwet en Wmo zijn gericht op ontwikkeling, terwijl Participatiewet die uitgangspunten niet heeft, maar werkt met beboeting en straf. Dat belemmert gemeenten om het leefgebied van werk en inkomen — basiszekerheid nummer 1 – van ouders en kinderen te betrekken bij de jeugdzorg. Geldstress van ouders, psychische klachten van kinderen en zorg voor die kinderen, kennen een samenhang die een gemeente zou moeten kunnen betrekken bij keuzes.
En soms beperken gemeenten ook zelf hun regelruimte. Zo wordt de kostendelersnorm die de bestaanszekerheid van veel kwetsbare mensen onder druk zet, door veel gemeenten strikt gehandhaafd. Maar de gemeenten hebben volledige beleidsvrijheid om de kostendelersnorm anders toe te passen. Laat als raad dus goed uitzoeken wat je zelf in de hand hebt.

7) En dan nog…

Van een aantal andere mogelijkheden voor het geven van passende sturing aan en houden van toezicht op de jeugdzorg, als gemeenteraad, is dit de volgorde van populariteit:

  1. met de raad een breed programma sociaal domein opzetten (met wonen, inkomen, schulden, zorg, jeugdzorg)
  2. met de raad bespreken en bepalen hoe we op outcome (gelukkige jongeren) sturen ipv output (aantal trajecten)
  3. brede doeluitkering breed inzetten om kinderen in de knel te helpen (ipv van de brede doeluitkering ex ante op te knippen in verschillende financieringsstromen)
  4. met de raad bespreken en bepalen hoe we kwalitatieve (stamt van kwaliteit) informatie van burgers krijgen in plaats van kwantitatieve informatie vragen van het college (en de ambtelijke organisatie)
  5. met de raad bespreken en bepalen wat we in 2025 willen bereiken voor jongeren
  6. met de raad bespreken en bepalen hoe we kunnen evalueren of de gemeentelijke organisatie transformeert
  7. met de raad bespreken welke “pre-decentralisatie”-indicatoren we nog hanteren, en wat daarvan het effect is

Sturen met indicatoren

Opvallend vonden wij de lage populariteit van het speuren naar ‘pre- decentralisatie-indicatoren’. Als er iets stuurt – al is het maar het verzamelen van gegevens erover – zijn het wel “de indicatoren”. En niets zo ingewikkeld als met iets stoppen. Deze optie mag van ons wel in de top 3 de komende tijd van begroten en (dus vaak ook) indicatoren bepalen.

Om een voorbeeld te noemen: we weten dat de combinatie jeugdzorg, volwassen GGZ en schulden de belangrijkste voorspeller is voor multiproblematiek en hoge maatschappelijke kosten. Vrijwel geen enkele
gemeente weet hoe vaak die combinatie voorkomt binnen de gemeentegrenzen. Hetzelfde geldt voor het aantal vechtscheidingen. Veel jongeren komen daardoor in de knel. Maar gemeenten houden nauwelijks bij hoe vaak het voor komt.

We wensen gemeenteraden, griffies, bestuurders en ambtenaren veel nieuwsgierigheid en creativiteit toe bij het vinden van passende sturing en interventies die de kwaliteit in het sociaal domein verbeteren. Om jullie op weg te helpen, hebben wij deze checklist gemaakt die gebruikt kan worden om morgen al aan de slag te gaan met meer begrip in plaats van grip.

Schrijf je hier in voor de webinar

Albert Jan Kruiter

aj@publiekewaarden.nl

@publiekewaarden

Bianca den Outer

bianca@jblorenz.nl

@biancadenouter

Marije van den Berg

marije@whiteboxing.nl

@marije